Qo‘riqxonalar
Quyi-Amudaryo davlat biosfera rezervati
O‘zbekistonda Quyi Amudaryo davlat biosfera rezervati 2013-yilda tashkil etilgan. Tugatilgan Baday-toʻgʻay davlat qoʻriqxonasi hamda Qoraqalpogʻistonning Beruniy va Amudaryo viloyatlarining qoʻshimcha oʻtkazib berilgan umumiy maydoni 68 717,8 gektar yer hududlari negizida. Amudaryoning quyi oqimida, daryoning oʻng qirgʻogʻida, Sulton-Uizdogʻ tizmasi etagida joylashgan. Hudud janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga yo‘naltirilgan tuxumsimon shaklga ega. Janubdan Amudaryo yuvilib, Toldiq toʻqay oʻrmoni bilan chegaradosh, shimol va shimoli-gʻarbdan esa Amudaryoning irmogʻi — Koʻkdaryo bilan oʻralgan. Qo‘riqxonaning qo‘riqxona zonasi (qatʼiy muhofaza qilish rejimiga ega zona) 11568,3 gektarni tashkil qiladi. Qo‘riqxonaning asosiy maqsadi Amudaryo deltasidagi to‘qay o‘rmonlari resurslarini muhofaza qilish, ko‘paytirish va tabiatdan barqaror foydalanishni ta’minlash, ilmiy tadqiqot va monitoring olib borish, hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, madaniy boyliklarni muhofaza qilishdan iborat. . Bufer zonasi 6731,4 gektarni tashkil etadi va tabiiy obʼektlar va majmualarni saqlash, ko‘paytirish va tiklash uchun mo‘ljallangan. Bufer zonasi yerlari boshqa erdan foydalanuvchilar, yer egalari va ijarachilarga tegishli yoki ulardan foydalaniladi.
Qo‘riqxonaning iqlimi keskin kontinental. Qish mavsumi Oʻzbekistonda eng qattiq va eng past harorat bilan tavsiflanadi. Havo harorati juda o‘zgaruvchan bo‘lib, +44,4o dan -30o gacha. Yillik yog‘ingarchilik 100 mm dan oshmaydi. Iyul oyining oʻrtacha harorati +27-28oS. Maksimal harorat +40-41oS dan oshadi. Umumiy quyosh radiatsiyasi taxminan 150 kkal / sm2.Yiliga o‘rtacha 80 mm gacha yog‘ingarchilik, yomg‘ir va qor shaklida tushadi. Kuz (oktyabr-noyabr) juda tez o‘tadi. Bu vaqtda yog‘ingarchilik kam bo‘ladi.
Qo‘riqxona hududida 167 turdagi yuqori o‘simliklar topilgan. To‘qaylarning muhim qismida lianalar bilan o‘ralgan: sharqiy klematis, Sibir sinanchumi, fors qushqo‘nmasi va Lemann dodderi. Toʻqaylar oʻta kambagʻal, bu yerda oʻt oʻsimliklari ham juda kam rivojlangan. Biroq, bu erda eriantus, qamish o‘ti va imperata kabi qadimgi uchinchi darajali elementlar tasvirlangan. Nam joylarda oddiy qamish, oddiy qizilmiya, qoʻpol kendir, yirik chinor, lansetsimon chinorlar uchraydi. Shoʻr botqoqlarda qoraboʻrak, qirgʻoq shoʻrligi, turkman svedasi, junli taroqsimon va baʼzi joylarda shoʻrlangan substrat bilan bogʻlangan oddiy yantoq oʻsadi.
Qo‘riqxona faunasi to‘qay o‘rmonlarining tipik aholisi bilan ifodalanadi.
20 dan ortiq turdagi baliqlar Amudaryo suvlarida, qoʻriqxona hududini yuvib, Koʻkdaryoning irmoqlarida yashaydi. Ulardan eng qimmatlilari: Amudaryo kurakburun, Orol tikani, shingil, qorakoʻl, amur, sazan, oʻt amur, kumush sazan.
Sudralib yuruvchilar bu erda ko‘proq miqdorda ifodalangan. Hozirgacha bu yerda sudralib yuruvchilarning 13 turi topilgan. Toʻqayning chekkasida choʻl toshbaqasi va dasht agamasi eng keng tarqalgan. Choʻlning yalang koʻzi toʻqayzorlarda oʻtgan yilgi toʻrangan barglari orasida keng tarqalgan. Kechqurun, taxta uylar xarobalari orasida siz Kaspiy gekkonining ovga ketayotganini ko‘rishingiz mumkin. Qo‘riqxonaning tipik hayvonlari orasida tez va chiziqli oyoq va og‘iz kasalligi mavjud. Kaltakesaklarga nisbatan ilonlar nisbatan kam uchraydi. Ko‘kdaryo kanali bo‘yidagi ilonlar orasida, toshlar va daraxtlarning ildizlari orasida suv iloni, tol chakalakzorlari orasidan o‘q ilon topilgan. Naqshli ilon toʻqaylarning oʻt oʻsimliklari orasida yashaydi. Yana ikkita ilon - chiziqli va dog‘li - Oʻrta asr qalʼasi - Jampik-qalʼaning qalʼa devorida joylashgan.
Zaxira qushlari. Katta va xilma-xil uya joylashtirish joylarining mavjudligi (daraxtlar, butalar, o‘t o‘simliklari, qirg‘oq bo‘yidagi qoyalar va Amudaryodagi sayozliklar) qo‘riqxonadagi qushlar populyatsiyasining xilma-xilligini belgilaydi. Ko‘chib yuruvchi qushlar uchun to‘qayzorlar dam olish va oziqlanish joyi bo‘lib xizmat qiladi. Bu yerda jami 91 turdagi qushlar qayd etilgan. Ularning yashash xususiyatiga ko‘ra, uyalash - 39 tur, o‘troq - 16 tur, qishlash - 18 tur, ko‘chib yuruvchi - 18 tur. Baday-toʻqaydagi oʻtroq turlarga uzun oyoqli shagʻal, oddiy va choʻl kestrasi, Xiva qirgʻovul, tosh kabutar, mayda kaptar, kichkina boyqush, uzun quloqli boyoʻgʻli, oq qanotli oʻrmonchi, toʻngʻiz, qoʻrgʻon, qora qargʻa, jagda, kulrang. (Buxoro) tit, oddiy myna, dala chumchuq. Bahorda ularga ko‘p sonli qushlar uya qilish uchun keladi. Toʻqay oʻrmonlarida oddiy tungʻaldoq, qoʻgʻirchoq, qoraqoʻrgʻon, kalta barmoqli burgut, qora chuvalchang, Turkiston tuviki, qoraqalpoq lochin, avdotka, oq dumli qushqoʻrgʻon, boʻtqa, qora, oddiy va mayda qushqoʻnmas, jigarrang kaptar, oddiy kaptar, Turkiston kukusi, choʻl boyoʻgʻli, dun Nightjar, qirol baliq, oltin va yashil asalarixoʻr, rolik, aylana, qora chaqqon, qum-martin, hind oriole, qora boshli shagʻal, qaldirgʻoch qaldirgʻoch, gʻarbiy Turkiston bulbuli, katta va janubiy oʻtloq, Qozogʻiston oʻgʻli , Red Warbler, Masked va Black-headed Sariq Wagtail , shrike-zhulan. Qishda bu erda shimoliy hududlardan keladigan qushlarni doimiy ravishda uchratish mumkin: merlin, goshawk, Sharqiy Sibir chumchuq, oddiy shag‘al, kalta quloqli boyo‘g‘li, qora va shoxli lark, bo‘z qarg‘a, qoraqarag‘ay (raketa, dala, oq qoshli). , qora), oddiy mum qanoti , Turkiston starlingi, Janubiy Sibir va Qozog‘iston qamish buntlari va oddiy grossbeak. Qishning og‘ir davrida baʼzan Sulton-Uizdog‘ tizmasidan tog‘larning odatiy aholisi bo‘lgan keklik uchib ketadi. Qushlarning ko‘p turlari erta bahorda shimolga uchayotganda Badai-Tugayda qisqa dam olish uchun to‘xtaydi. Bularga - kulrang chivinli, qizilbosh - oddiy, qora va qizilbosh, oddiy robin, Sibir chivinlari, yashil o‘tloqlar, kulrang chumchuqlar, tosh chumchuqlar, qoraqo‘tirlar, brambling, siskin, oddiy yasmiq kiradi. Qo‘riqxonaning go‘zalligi, albatta, Xiva qirg‘ovli.
Qo‘riqxonadagi sutemizuvchilar 58 tur bilan ifodalanadi. Hasharotxoʻrlar turkumidan quloqli tipratikan, piebald putorak bor. Koʻrshapalaklardan moʻylovli koʻrshapalaklar, mitti koʻrshapalaklar, ikki rangli teri va lagomorflardan tolai quyon. Kemiruvchilardan qatlamli tishli kalamush, uy sichqonchasi, kunduzgi gerbil va boshqalar keng tarqalgan. Yirtqichlardan qiyin toʻqaylarda yashirinadigan shoqol va bu yerda daraxtlar va butalar orasida yashaydigan boʻrsiq keng tarqalgan. Qo‘riqxonada siz vaqti-vaqti bilan qirg‘oq bo‘yidagi o‘rmonlarda yashaydigan qamish mushukini uchratishingiz mumkin. Qo‘riqxona tuyoqli hayvonlari ikki tur: yovvoyi cho‘chqa va buxoro bug‘usi bilan ifodalanadi.
Qo‘riqxonada buxoro bug‘ulari qayta iqlimlashtirildi. U bir paytlar Amudaryo havzalari va Sirdaryoning quyi oqimida yashagan. Yirtqichlar tomonidan yoʻq qilinishi natijasida Buxoro bugʻularining populyatsiyasi nobud boʻlgan, 1970-yillarning boshlariga kelib, bu kiyik tabiatda deyarli yoʻq boʻlib ketgan. Oʻzbekistonda yoʻqolib ketgan hayvonlarni tiklash yoʻlidagi dastlabki qadamlardan biri Baday-Toʻgʻay qoʻriqxonasida kiyiklarni qayta iqlimlashtirish boʻldi. 1976 yil may oyida Ramit qo‘riqxonasidan (Tojikiston) uchta bug‘u (ikki urg‘ochi va bir erkak) qo‘riqxonaga keltirildi. Ular maxsus qurilgan to‘r panjaralariga joylashtirildi. 1979 yil dekabr oyida yana 9 ta bug‘u keltirildi. Hamma kiyik ildiz otib, nasl berdi. Toʻsiqlarda haddan tashqari taʼsirlanganidan keyin kiyiklarning bir qismi toʻqay oʻrmoniga qoʻyib yuborilgan. Hozirgi vaqtda tabiatda yovvoyi kiyik - hangullarning soni 400 ga yaqin. Kiyiklar Amudaryoning oʻng va chap qirgʻoqlari boʻylab qoʻshni toʻqay massivlarida mustaqil ravishda joylasha boshlagan. Hozirgi vaqtda qo‘riqxona dunyodagi eng ko‘p Buxoro bug‘ularining saqlovchisi hisoblanadi va shuning uchun global ahamiyatga ega deb hisoblash mumkin.