Zomin davlat togʻ-archa qoʻriqxonasi (xuddi shu nomdagi Zomin milliy (xalq) tabiat bogʻi bilan adashtirmaslik kerak) Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻirlarida, Jizzax viloyatining Zomin va Baxmal tumanlarida joylashgan. Oʻzbekiston. Qo‘riqxona 1960 yilda Guralash qo‘riqxonasi (1928 yilda tashkil etilgan) o‘rnida qayta tiklangan va hozirda 26 840 gektar maydonni egallaydi.

Qo‘riqxona hududi aniq belgilangan zonallikka ega tog‘ tizmasi: o‘rta va baland tog‘lar, dengiz sathidan 1760 - 3500 m balandlikda joylashgan. Qoʻriqxonaning janubiy qismi Turkiston tizmasining chuqur daralar bilan kesilgan tik yon bagʻirlarini egallaydi; shimoliy qismi qalinroq mergel va lyossimon tuproq qatlami bilan qoplangan teraslardan iborat silliqroq relyefga ega.

Qo‘riqxona hududida uchta o‘simlik zonasi ajralib turadi: tog‘li dasht, o‘rmon va baland tog‘li (subalp).

Togʻli dasht kamari dengiz sathidan 1300 dan 2300 m gacha balandlikda joylashgan. Oʻrmon kamari 2100 m balandlikdan boshlanib, 2700 m balandlikda tugaydi.

Qo‘riqxona hududida archalarning uch turi birga o‘sadi: Zarafshon, yarim sharsimon va Turkiston. Yarim sharsimon archa yon bagʻirlarining yuqori qismida Turkiston archasi, pastki qismida esa Zarafshon archasi bilan aralash shoxchalar hosil qiladi. Oʻsish qatlami butalar bilan ifodalanadi: Turkiston doʻlanasi, Fedchenko yovvoyi atirgul, Korolkov gulqogʻozi, choʻzinchoq zirk, koʻp gulli kotonaster, goh-goh qoyalar orasida Tyan-Shan togʻ kuli uchraydi.

Qo‘riqxonada hozirgi vaqtda 70 oila, 280 turkumga mansub 700 dan ortiq oliy tomirli o‘simliklar turlari aniqlangan, shundan 13 turi O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan, 48 turi G‘arbiy hududga endemik hisoblanadi. Turkiston tizmasi. Qo‘ziqorinlarning 216 turi - makromitsetlarning o‘sishi qayd etilgan va o‘rganilgan.

Dorivor o‘simliklardan bu erda 20 dan ortiq turlari o‘sadi: akonit, kolxikum, o‘lmas va valerian, zizifora, ilon boshi va boshqalar; 15 dan ortiq bezak turlari: veronika, chinnigullar, primrose, lolalar, eremurus, krokuslar, iris, delphinium va boshqalar genetik fondi.

Bahorda past tog‘ zonasi taʼriflab bo‘lmaydigan darajada go‘zal bo‘lib, u erda efemera va efemeroidlar - lolalar, ko‘knorlar, turli xil piyoz va ajoyib eremuruslar gullaydi.

Subalp zonasining shimoliy yon bagʻirlarida, asosan, archa, akantolimon, mox va likenlarning elfin shakllari oʻsadi – ular oʻrganilmagan.

Sharqiy Buxoro zoogeografik obektiga kiruvchi qoʻriqxonaning hayvonot dunyosi juda xilma-xildir. Bu erda qo‘riqxonalarning tog ʼarcha o‘rmonlariga xos bo‘lgan barcha turlar mavjud. Turli yerlar, boshpana va uyalash joylariga ega boy, tabiiy em-xashak bazasi butun biologik xilma-xillik majmuasining mavjudligini taʼminlaydi.

Qo‘riqxonada baliqlarning bir turi, amfibiyalarning 2 turi, sudraluvchilarning 14 turi, qushlarning 102 turi, sutemizuvchilarning 30 turi yashaydi, ulardan qor qoploni, Severtsov qo‘yi va qora kalxat IUCN Qizil kitobiga kiritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilganlar: qor qoploni, Tyan-Shan qoʻngʻir ayigʻi, Turkiston silovsisi, Severtsov qoʻyi, qora tulpor, qora laylak, soqolli kalxat, burgut, burgut, burgut, qirra, shaxin. .

Archa zonasi ayniqsa qushlarga boy. Qo‘riqxona o‘rmonlarida o‘t va tog ʼqo‘rg‘onlari, qoramag‘iz tog‘aylari, archa tumshug‘i, bo‘z boyqush, keklik - fon qushi va ular juda ko‘p, Turkiston starlingi keng tarqalgan. Sharsharali daralarda ko‘k qush va qora boshli ot dumi, qoyali shoxlarda - jigarrang va oddiy dumg‘aza, tog‘li va niqobli dumlar yashaydi. Yirik yirtqich qushlar baland qoyalarda uya quradilar: grifton, qora kalxat, soqolli tulporlar. Cho‘rtangi darasida, qoyalarning yetib bo‘lmaydigan, chuqur yoriqlarida har yili bir juft qora laylak uya qilib, aynan Cho‘rtangiga yetib keladi.

Bu erda sutemizuvchilardan keng tarqalgan: bo‘ri, yovvoyi cho‘chqa, tolai quyon, sharqiy mol sichqonlari. Baland tog‘larda, archa zonasida ayiq va bolalarni uchratish mumkin, ular qo‘riqxonada kam uchramaydi, cho‘lda esa bekinib, uzoqdan sizni kuzatib turgan silovsinning shitirlashi eshitiladi. Erta tongda siz kichkina, yoqimli tungi hayvonni ko‘rishingiz mumkin - kelinchak.

Tog‘ echkisi baland tog‘lar, qoyalar va tog‘larning yashovchisi bo‘lib, ular qo‘riqxonada ham keng tarqalgan, ular archa va tekislikdagi o‘rmonlarga bajonidil tashrif buyurishadi. Bu yerda, togʻli hududlarda qor qoplonining izlari (2—3 ta oʻsimta) qayd etilgan.Turkiston agamasi toshloq yerlarda, qumli va gil yon bagʻirlarida — palla tumshugʻi, naqshli ilon, choʻl yalang koʻz, sargʻish qorin va boshqalarda uchraydi.

Qo‘riqxonaning iqlimi keskin kontinental. Ko‘p yillik maʼlumotlarga ko‘ra, o‘rtacha yillik yog‘ingarchilik 405 mm.

Tog‘li zonada qor yog‘ishi ko‘pincha may va iyun oylarida kuzatiladi. Yanvar-fevral oylarida qor qoplami yarim metr yoki undan ko‘proqqa etadi. Yuqori harorat iyul va avgust oylarida sodir bo‘ladi, mutlaq maksimal + 33 - 35 daraja, dekabr - yanvarda -34 gacha tushadi, bahorgi sovuqlar may oyining oxirigacha kuzatiladi, erta kuzgi sovuqlar sentyabrda boshlanadi. Qo‘riqxonada qish barqaror va besh oydan ortiq davom etadi.

Qoʻriqxona hududida 2 ta kichik daryo – Sanzor daryosining hosil qiluvchi manbalaridan biri boʻlgan Guralashsoy va Zomin daryosini hosil qiluvchi Qulsoy hosil boʻladi. Bu soylarning koʻp sonli irmoklaridan eng yiriklari Qulsoy havzasidagi Julsoy va Tuyuksoy, Guralash havzasidagi Angirey va Qiziltoʻsoydir.

Qoʻriqxona  hududidagi Guralashsoy kanali uzunligi 24,5 km, Qulsoy — 15,4 km.