Boshlang‘ich shaharni 20 yil kuzating (aholi o‘sishi 2%). Harorat farqi va uy-joy bilan ta’minlanish qanday o‘zgaradi? Nega?
Uy-joy yetishi uchun ko‘p qavatli uylar quring. Avval parklar sonini kamaytirib (binolar parklar o‘rnida), keyin parklarni saqlab (binolar hovlilar o‘rnida) sinab ko‘ring. «Issiqlik xaritasi»ni yoqing: qaysi rejada shahar issiqroq?
Ko‘cha daraxtlarini o‘chirib, keyin yoqib ko‘ring. Harorat farqi qanchaga o‘zgaradi? «3 ta ko‘chat» qoidasini yoqing: kesilgan daraxtlar o‘rnini qoplash uchun necha yil kerak bo‘ladi?
Parklar sonini o‘zgartirmasdan, ularni xaritada bosish orqali boshqa joylarga ko‘chiring: bir chekkaga to‘plang, keyin mahallalar orasiga tarqating. Qulaylik nega o‘zgaradi?
Xulosa: 20 yil davomida (o‘sish 2%) uy-joy kamida 100%, harorat farqi +2 °C dan oshmaydigan va qulaylik 70 dan kam bo‘lmaydigan reja tuzing. Qanday murosa topdingiz? O‘z mahallangizda nima qilish mumkin?
O‘qituvchi uchun
G‘oya: «issiqlik oroli». Yozda shahar atrofdagi dala va qishloqlarga qaraganda issiqroq bo‘ladi: asfalt, beton va tomlar quyosh issiqligini yutib, kechasi ham chiqaradi, mashinalar va konditsionerlar ham issiqlik beradi. Daraxtlar soya va barglardan suv bug‘lanishi hisobiga havoni salqinlatadi.
Model soddalashtirilgan, barcha raqamlar shartli. Harorat farqi (0–6 °C), chang, shovqin va qulaylik indekslari, aholi soni (ming kishi) faqat yo‘nalishni ko‘rsatadi; real shaharni rejalashtirish uchun ishlatilmaydi.
Model qoidalari: ko‘p qavatli kvartalda odam ko‘p, beton ko‘p, daraxt kam; hovli uylarda odam kamroq, bog‘ bor; parkda hech kim yashamaydi, lekin u o‘zini va qo‘shni kvartallarni salqinlatadi. Daraxt bir zumda kesiladi, yangi ekilgan daraxt esa yillar davomida o‘sadi. Park uyga yaqin bo‘lsa (qo‘shni kvartalda), qulaylik oshadi. Aholi o‘sgani sari uy-joy yetishmaydi, transport, chang va shovqin ko‘payadi.
Darsda: 10–15 daqiqa, juftlikda. Avval 1–2 topshiriq, keyin «Issiqlik xaritasi» bilan rejalarni solishtirish, oxirida 5-savol bo‘yicha muhokama: har bir juftlik o‘z rejasini ko‘rsatadi.
Kutiladigan xulosa: odamlarga uy-joy kerak — bu halol murosa. Qurilishni yashil zonalar hisobiga emas, zichroq qurish orqali olib borish, parklarni mahallalar orasida saqlash, ko‘chalarni ko‘kalamzorlashtirish yaxshiroq. Daraxtni kesish oson va tez, o‘rnini qoplash esa uzoq davom etadi.
Ekogumanistika bilan bog‘lash: inson salomatligi va tabiat, issiqlikka ayniqsa sezgir bolalar va keksalar haqida g‘amxo‘rlik, shaharliklarning ekologik madaniyati va mas’uliyati (daraxt ekish va parvarish qilish), barqaror rivojlanish.