Boshlang‘ich holatda bir yilni kuzating. Qaysi oylarda havo eng iflos? Nima uchun qishda smog kuchliroq (ishora: sovuq, shamolsiz havo)?
Yil o‘rtasida «Sifatsiz yoqilg‘ini cheklash»ni yoqing. Havo sifati va haydovchi xarajati qanday o‘zgardi? Kim yutdi, kim «yutqazdi»?
Taqiqsiz, faqat avtobus, metro va velosipedga o‘tganlar ulushini oshirib, havo sifatini «yaxshi» (67 dan yuqori) qilishga harakat qiling. Tirbandlik va xarajat-chi?
Mashinalar «juda ko‘p» bo‘lsa, faqat taqiq yordam beradimi? Qaysi ikki chora birgalikda eng yaxshi natija beradi?
Xulosa: Havo toza bo‘lishi uchun davlat qarori yetarlimi yoki har bir iste’molchining tanlovi ham muhimmi? O‘zingiz va oilangiz nima qila olasiz?
O‘qituvchi uchun
G‘oya: sifatsiz yoqilg‘ini cheklash shahar havosini tozalaydi, lekin haydovchi uchun yo‘l qimmatlashadi. Shuning uchun masalaning ikkinchi tomoni — iste’molchi omili: odamlar o‘zi nimani tanlaydi (shaxsiy mashina, avtobus, metro, velosiped, piyoda).
Model soddalashtirilgan, barcha raqamlar shartli. Havo sifati, salomatlik, xarajat va tirbandlik — 0–100 atrofidagi shartli indekslar; ular yo‘nalishni ko‘rsatadi, haqiqiy o‘lchov emas. Sifatsiz yoqilg‘idagi mashina shartli ravishda 3 marta ko‘p tutun chiqaradi; taqiq bo‘lsa ham 10% haydovchi uni topib ishlatadi deb olingan.
Xarajat: 100 = sifatli yoqilg‘i, tirbandliksiz. Sifatsiz yoqilg‘i shoxobchada arzonroq, lekin sarfi ko‘proq va dvigatel tez-tez ta’mirlanadi (shartli). Avtobus yoki metro yo‘l haqi shartli ravishda 35. Tirbandlik hammaning yoqilg‘i sarfini oshiradi.
Haqiqiy havo odatda PM2.5 zarrachalari bilan baholanadi. JSST tavsiyasi (2021): sutkalik o‘rtacha 15 mkg/m³ dan, yillik o‘rtacha 5 mkg/m³ dan oshmasligi kerak. Qishda sovuq, shamolsiz kunlarda iflos havo yer yuzasida to‘planib qolishi mumkin — modelda bu «mavsum» koeffitsiyenti bilan shartli ko‘rsatilgan. Transportdan tashqari isitish, sanoat va chang ham havoni ifloslantiradi.
Darsda: 10–15 daqiqa. 5 daqiqa — juftlikda 1–3-topshiriqlar; so‘ng sinf ikki guruhga bo‘linadi: «haydovchilar» va «shahar aholisi», har biri taqiq haqida o‘z fikrini aytadi; oxirida 5-savol bo‘yicha umumiy xulosa.
Kutiladigan xulosa: taqiq havoni sezilarli tozalaydi, lekin mashinalar juda ko‘p bo‘lsa yetarli emas; iste’molchining ongli tanlovi (jamoat transporti, velosiped) havoni ham, tirbandlikni ham, oila xarajatini ham kamaytiradi. Eng yaxshi natija — qonun va shaxsiy tanlov birgalikda.
Ekogumanistika bilan bog‘lash: ekologik madaniyat, iste’molchi javobgarligi, «arzon» tanlovning yashirin narxi (sog‘liq), umumiy boylik — havo.