Topshiriqlar

1. Odatiy kuningizni belgilang. Kuniga necha litr suv sarflaysiz? Bu nechta 5 litrlik kanistra?
2. «5 litr sinovi»ni boshlang. Suv soat nechada tugadi? Nimalarga yetdi, nimalarga yetmadi?
3. Eng ko‘p suv qaysi ishga ketadi? Maslahatdan foydalanib, 3 ta odatni o‘zgartiring. Kuniga necha litr tejaldi? Bir yilda-chi?
4. 5 litr kun oxirigacha yetadigan kunni tuzib ko‘ring. Nimalardan voz kechishga to‘g‘ri keldi? Bunday hayot sog‘lik uchun xavfsizmi?
5. Xulosa: 30 kishilik sinfimiz bir yilda qancha suv tejashi mumkin? Nima uchun bu Markaziy Osiyoda, Orol bo‘yida ayniqsa muhim? Suvsiz qolgan odamlar qanday yashaydi?

O‘qituvchi uchun

• G‘oya: o‘quvchi bir kunlik suv sarfini «ko‘radi»: har bir ish nechta 5 litrlik kanistraga teng. «5 litr sinovi»da esa bitta kanistra kun bo‘yi yetadimi — o‘zi tekshiradi.
• Model soddalashtirilgan, raqamlar shartli. Har bir ish uchun o‘rtacha taxminiy sarf olingan: stakan 0,25 l; qo‘l-yuz yuvish 1,5 l (1–2); ochiq jo‘mrakda tish yuvish ≈10 l, stakan bilan 0,5 l; dush 9 l/daq (6–12); vanna ≈150 l (120–180); chelak-kovsh ≈15 l; bachok 7,5 l (6–9), obdasta ≈1 l; idish oqar suvda ≈40 l, tog‘orada ≈12 l; kir qo‘lda ≈40 l, mashinada ≈60 l; chelak 10 l; shlang ≈12 l/daq; tomchilayotgan jo‘mrak ≈10 l/kun. Real sarf suv bosimi, uskunalar va odatlarga bog‘liq.
• Umumiy ishlar (idish, kir, tozalash, sug‘orish, tomchilash) oila a’zolari soniga bo‘linadi — natija «bir kishining ulushi».
• Minimum haqida ehtiyot bo‘ling: ichish uchun kuniga bir necha litr kerak (issiqda va jismoniy mehnatda ko‘proq). Gumanitar yordam standartlarida (Sphere) favqulodda vaziyatda bir kishiga kuniga kamida taxminan 15 litr (ichish, ovqat, oddiy gigiyena) mo‘ljallanadi. Bu — omon qolish minimumi, qulay hayot me’yori emas.
• Darsda: 10–15 daqiqa. 1) har kim o‘z kunini kiritadi (3 daq); 2) «5 litr sinovi» — suv soat nechada tugadi (3 daq); 3) juftlikda eng katta ulushni kamaytirish (4 daq); 4) Xulosa savoli bo‘yicha muhokama.
• Kutiladigan xulosa: suvning asosiy qismi ichishga emas, yuvinish, hojatxona va uy ishlariga ketadi; oddiy odatlar (jo‘mrakni yopish, tog‘ora, qisqa dush) sarfni bir necha barobar kamaytiradi; 5 litr faqat ichish va eng oddiy ehtiyojga yetadi.
• Mavzular bilan bog‘lash: ekogumanistika va ekologik madaniyat — suvni qadrlash, boshqalar va kelajak avlod oldidagi javobgarlik; geografiya — Markaziy Osiyoda suv tanqisligi, Amudaryo va Sirdaryo, Orol fojiasi.