28 o‘quvchi, derazalar yopiq, tanaffusda shamollatish yo‘q. Birinchi dars oxirida CO₂ qancha bo‘ladi? Dars boshlanganidan necha daqiqa o‘tib u 1000 ppm dan oshadi?
Faqat «Tanaffusda shamollatish»ni yoqing. Grafik shakli qanday o‘zgardi? Kun davomidagi eng yuqori qiymat qanchaga kamaydi?
«Fortochka» va «Keng ochiq»ni solishtiring. O‘quvchilar sonini 15 va 35 qilib ko‘ring, sinf hajmini o‘zgartiring. Qaysi sharoitda havo kun bo‘yi «yashil» zonada qoladi?
O‘simliklarni 0 dan 20 tagacha ko‘paytiring. «O‘simliklar hissasi» necha ppm? Buni fortochkani ochish bilan solishtiring. Nima uchun farq shunchalik katta?
Xulosa: Maktabimiz ichidagi havoni qanday tozalashimiz mumkin? Sinfingiz uchun 3 ta qoidadan iborat «Toza havo rejasi»ni tuzing. O‘simliklar nimasi bilan foydali, lekin nima uchun ular shamollatishning o‘rnini bosa olmaydi?
O‘qituvchi uchun
G‘oya: sinfdagi CO₂ miqdori — havo qanchalik yangilanayotganining ko‘rsatkichi. Har bir o‘quvchi nafas bilan CO₂ chiqaradi, derazalar va eshik orqali esa tashqaridan toza havo kiradi. CO₂ ning o‘zi bunday miqdorda zaharli emas, lekin u ko‘paysa, demak, havo yangilanmayapti: namlik, hid va boshqa moddalar ham yig‘iladi.
Model soddalashtirilgan, raqamlar shartli. Formula: dC/dt = G/V − ACH·(C − 420). Bu yerda G — o‘quvchilar chiqaradigan CO₂ (bir o‘quvchi uchun taxminan 0,018 m³/soat), V — sinf hajmi (140 / 180 / 240 m³), ACH — havo soatiga necha marta almashadi: yopiq derazalar ~0,5, fortochka ~2, keng ochiq ~6, tanaffusda to‘liq shamollatish ~10 (taxminiy). Haqiqiy sinfda natija bino, shamol va ob-havoga bog‘liq.
O‘simliklar: modelda bitta o‘simlik bir o‘quvchi chiqaradigan CO₂ ning taxminan 1/60 qismini yutadi — bu ataylab saxiy (optimistik) baho. Shunda ham 20 ta o‘simlik CO₂ ni atigi bir necha o‘n ppm ga kamaytiradi. Bu darsning muhim xulosasi: o‘simliklar xonani chiroyli qiladi, lekin CO₂ ga qarshi asosiy yo‘l — shamollatish.
Mo‘ljallar: tashqarida ~420 ppm; sinfda 1000 ppm dan past bo‘lishi tavsiya etiladi; 1500 ppm dan oshsa, havo og‘ir hisoblanadi — ko‘pchilik charchoq, bosh og‘rig‘ini sezishi, diqqat pasayishi mumkin. O‘quvchilarning «esnashi» — shartli tasvir.
Darsda: 10–15 daqiqa, juftlikda. Avval 1–2 topshiriq (yopiq sinf), keyin shamollatish variantlari, oxirida o‘simliklar tajribasi va 5-savol bo‘yicha muhokama. Maktabda CO₂ datchigi bo‘lsa, haqiqiy sinfda o‘lchab, model bilan solishtirish — loyiha uchun ajoyib davom.
Kutiladigan xulosa: CO₂ ni o‘quvchilar soni va havo almashinuvi belgilaydi; tanaffusda keng shamollatish va darsda fortochka katta farq qiladi; o‘simliklarning CO₂ ga ta’siri juda kichik.
Ekogumanistika bilan bog‘lash: sog‘lom muhit — hammaning huquqi va umumiy javobgarlik; bir-biriga g‘amxo‘rlik (derazani ochish — hamma uchun); qishda issiqlikni tejash va toza havo o‘rtasidagi murosa; fikrni dalil (o‘lchov) bilan tekshirish madaniyati.