Tugunni bosing yoki ustiga olib boring — butun zanjir yonadi.
Topshiriqlar
«Avtotransport»ni bosing. U qaysi jarayonlar orqali qaysi oqibatlarga olib keladi? Zanjirni daftarga yozing: sabab → jarayon → oqibat.
«Ultrabinafsha nurlanish xavfi»ni bosing. Uning sababi nima? Nima uchun chang va tutun bu yerda asosiy sabab emas?
«Harorat inversiyasi» nima uchun sabablar ustunida emas? Havo harakati (shamol, inversiya) ifloslikning to‘planishiga qanday ta’sir qiladi?
«O‘zingiz tuzing» rejimida kamida 3 ta sababning to‘liq zanjirini tuzing va «Tekshirish»ni bosing. Qaysi bog‘lanishlarni topmadingiz?
Xulosa: Qaysi 2–3 ta chora bir vaqtning o‘zida ko‘p oqibatni kamaytiradi? Siz, oilangiz va mahallangiz havoni toza saqlash uchun nima qila oladi?
O‘qituvchi uchun
G‘oya: havoning ifloslanishini alohida faktlar emas, sabab — jarayon — oqibat zanjiri sifatida ko‘rish. Bitta sababni kamaytirish bir nechta oqibatni birdaniga yengillashtiradi.
Sxema soddalashtirilgan. Faqat asosiy, ilmiy jihatdan umume’tirof etilgan bog‘lanishlar ko‘rsatilgan; raqamli model yo‘q, chiziqlar ta’sir kuchini bildirmaydi. Harorat inversiyasi — sabab emas, ob-havo hodisasi: u ifloslikni yer yuzasida ushlab qoladi (punktir chiziq).
Muhim farq: ozon qatlamining yemirilishi (stratosfera, freonlar) va iqlim o‘zgarishi (issiqxona gazlari) — turli muammolar; chang va PM2.5 ozon qatlamini yemirmaydi. O‘quvchilar ko‘pincha bularni aralashtiradi.
Darsda (10–15 daqiqa): 3–4 daqiqa — sxemani birga o‘rganish (1–3 topshiriqlar); 5–6 daqiqa — juftlikda «O‘zingiz tuzing» va tekshirish; qolgan vaqt — «Nima qilish mumkin?» bo‘yicha muhokama, kerak bo‘lsa qo‘shni laboratoriyalarga o‘tish.
Kutiladigan xulosa: ifloslanish manbalari kundalik hayotimizda (transport, isitish, chiqindi yoqish); oqibatlari salomatlik, iqlim va tabiatga tegadi; havoni tozalash — manbalarni kamaytirish, yashil zonalarni saqlash va xalqaro kelishuvlar (Monreal protokoli) orqali.
Mavzular bilan bog‘lash: ekogumanistika va ekologik madaniyat (shaxsiy javobgarlik, qo‘shnilar salomatligi uchun g‘amxo‘rlik), barqaror rivojlanish; kimyo (oksidlar, kislotalar), biologiya (nafas olish), geografiya (atmosfera, iqlim).