Suv olishni 0% va 30% qilib, 60 yil kuzating. Dengiz va paxta hosili qanday o‘zgaradi?
Suv olishning qaysi darajasida baliq ovi 2020-yilgacha saqlanib qoladi?
«Tarixiy ssenariy»ni yoqing. Modelda baliq ovi qaysi yili to‘xtaydi? Dengiz qachon ikkiga bo‘linadi?
90% suv olinganda paxta hosili nega 30–40 yildan keyin kamaya boshlaydi? (Ishora: tuzli bo‘ronlar va yerlarning sho‘rlanishi.)
Xulosa: Bir avlodning foydasi keyingi avlodlarga qanday zarar keltirdi? Qanday murosali yechim taklif qilasiz?
O‘qituvchi uchun
Model shartli. U suv balansining yo‘nalishini ko‘rsatadi, aniq raqamlarni emas. Taxminiy boshlang‘ich qiymatlar (1960-y.): dengiz maydoni ~68 ming km², daryolar oqimi ~56 km³/yil. Paxta, baliq va salomatlik — shartli indekslar.
Haqiqatda: 1960–1980-yillarda sug‘orish keskin kengaydi, dengizga yetib boradigan suv deyarli tugadi; dengiz ikkiga bo‘lindi, Mo‘ynoq atrofida kemalar quruqlikda qoldi, ochilgan tubidan tuz va chang ko‘tarila boshladi. Aniq yillar va raqamlarni darslik yoki ishonchli manbadan solishtiring.
Xarita: 1960-yilgi va hozirgi qirg‘oq, daryolar va chegara — Natural Earth ma’lumotlari. Oraliq yillardagi dengiz shakli shartli hisoblanadi: suv avval sayoz joylardan (sharqiy qismdan) chekinadi, chuqur g‘arbiy qism va Kichik Orol uzoqroq saqlanadi — haqiqatda ham shunday bo‘lgan.
Darsda: 15 daqiqa. Avval o‘quvchilar o‘zlari suv olish darajasini tanlaydi, keyin «Tarixiy ssenariy» bilan solishtiradi; oxirida 5-savol bo‘yicha muhokama.
Ekogumanistika bilan bog‘lash: avlodlar oldidagi javobgarlik, qisqa muddatli iqtisodiy foyda va uzoq muddatli ekologik zarar, murosa va barqaror suvdan foydalanish.