Gaz bosimi «normal» bo‘lsin. Uydagi harorat, xarajat va havo qanday? Endi bosimni «juda past»gacha tushiring va «Faqat gaz»ni tanlang. Uyda necha daraja bo‘ldi?
Bosim past bo‘lganda toshko‘mir, qo‘ng‘ir ko‘mir, o‘tin, rezina va elektr isitgichni navbat bilan tanlab, 30 kun kuzating. Qaysi yoqilg‘i ko‘cha havosini eng ko‘p ifloslaydi? Qordagi rang qanday o‘zgardi?
«Mo‘ri yaxshi tortadi» belgisini olib tashlang. Is gazi xavfi qanday o‘zgardi? Is gazi nima uchun ayniqsa xavfli (rangi, hidi bormi)?
«Uy issiqlik izolyatsiyasi»ni yoqing. Xarajat, tutun va salomatlik qanday o‘zgardi? «Shamolsiz kun»ni o‘chirsangiz-chi?
Xulosa: Bir oila rezina yoki plastik yoqsa, kim zarar ko‘radi — faqat o‘sha oilami? Mahallada qish mavsumiga qanday tayyorlanish kerak: nimalarni oila, nimalarni mahalla va davlat hal qilishi kerak?
O‘qituvchi uchun
Muammo: qishda tabiiy gaz bosimi pasayganda ayrim xonadonlar uylarni toshko‘mir, qo‘ng‘ir ko‘mir, o‘tin bilan, ba’zan esa rezina, plastik va boshqa chiqindilar bilan isitadi. Bu mahalla havosini ifloslaydi va uy ichida is gazi (CO) bilan zaharlanish xavfini oshiradi.
Model soddalashtirilgan, barcha raqamlar shartli. Yoqilg‘ilar faqat nisbiy taqqoslanadi: tabiiy gaz eng toza, rezina va plastik eng iflos; qo‘ng‘ir ko‘mir toshko‘mirdan ko‘proq tutaydi. Bu haqiqiy chiqindilar (emissiya) miqdori emas. Ko‘cha ifloslanishi — 0–100 shartli indeks, mkg/m³ emas. Taqqoslash uchun: JSST (WHO, 2021) PM2.5 bo‘yicha tavsiyasi — sutkalik 15 mkg/m³, yillik 5 mkg/m³.
Formula (shartli): kerakli issiqlik = (20 − tashqi harorat) / 30, izolyatsiya bilan × 0,6. Gaz bosim ulushidan ko‘p issiqlik bera olmaydi, yetmagan qismini tanlangan yoqilg‘i to‘ldiradi. Tutun kun sayin to‘planadi; shamolsiz kunda sekin tarqaladi. Elektr isitgich uyda tutun chiqarmaydi, lekin elektr stansiyada ishlab chiqariladi — buni ham muhokama qiling.
Darsda: 10–15 daqiqa, juftlikda. Avval 1–2 topshiriq (gaz bosimi va sovuq), keyin yoqilg‘ilarni solishtirish, oxirida is gazi xavfi va 5-savol bo‘yicha muhokama. O‘quvchilardan uyda CO belgilari va xavfsizlik qoidalarini aytib berishni so‘rang.
Kutiladigan xulosa: iflos yoqilg‘i «arzon» ko‘rinadi, lekin uning narxini butun mahalla sog‘lig‘i bilan to‘laydi; issiqlikni tejash (izolyatsiya) — eng toza «yoqilg‘i»; rezina va plastikni yoqish mumkin emas; is gazi rangsiz va hidsiz, pechka va mo‘ri soz bo‘lishi shart.
Ekogumanistika bilan bog‘lash: qo‘shnilar va jamiyat oldidagi javobgarlik, ekologik madaniyat, «mening uyim issiq» va «hammamiz nafas oladigan havo» o‘rtasidagi muvozanat; kimyo (yonish, CO), biologiya (nafas olish), geografiya (inversiya, smog).